Op 28 oktober schreef Minister Jet Bussemaker aan de Tweede Kamer dat Nederland de komende jaren met een fors tekort aan leerkrachten te maken krijgt. In het voortgezet onderwijs zijn voor bepaalde vakken nu al onvoldoende leraren beschikbaar en in het middelbaar beroepsonderwijs is de uitstroom de komende jaren zo groot, dat er in 2018 naar verwachting 2000 nieuwe leraren nodig zijn.

Vanzelfsprekend was dit geen nieuws; mevrouw Bussemaker trok al eerder geld uit om dit probleem te tackelen. In dat kader gaf ze bijvoorbeeld aan RBO de opdracht om werkzoekenden met een bèta- of talenachtergrond voor een baan in het onderwijs te interesseren. Tegelijkertijd moest naar vacatures worden gezocht. Ook vroeg het Ministerie om een analyse van kritische succesfactoren voor zij-instroom. Kan zij-instroom een rol spelen in het oplossen van het aankomend lerarentekort? Begin 2014 ging het project van start en een voorlopige evaluatie heeft inmiddels plaatsgevonden. De eerste kandidaten staan al voor de klas. Toch moet er nog heel wat gebeuren om zij-instroom tot een succes te maken.

Groot lerarentekort in voortgezet en beroepsonderwijs in aantocht

Annelies Klopstra van RBO leidt het project. Over de werving van kandidaten vertelt zij: “We hebben een brede landelijke wervingsactie uitgezet, met het accent op de Randstad en het midden van het land. Wervingskanalen die we hebben aangeboord, waren bijvoorbeeld mobiliteitscentra, gemeenten, UWV, grote bedrijven, vakbonden, alumniverenigingen en social media. Tot op heden hebben zich maar liefst 400 mensen aangemeld en nog steeds komen er aanmeldingen binnen. De crisis heeft natuurlijk voor veel werkloosheid gezorgd. Voor hbo’ers en academici kan een carrièreswitch richting het onderwijs dan heel aantrekkelijk zijn. Dat bleek ook tijdens het uitgebreide voortraject in ons project: in de huidige conjunctuur zijn er voldoende geschikte en gemotiveerde kandidaten te vinden.”

Uitvoerige voorselectie

Kortom, deze mensen volgen met een zij-instroomsubsidie het twee jaar durende opleidingstraject en het probleem is opgelost? Annelies: “Zo eenvoudig is het helaas niet. We zijn tegen verschillende complicerende factoren aangelopen. Maar een eerste mooie resultaat is er ook. Na een voorselectie zijn 74 mogelijk geschikte kandidaten uit de bus gerold. Deze voorselectie bestond uit voorlichting, het  vullen van een ePortfolio, waarbij kandidaten hun werkervaring in relatie tot benodigde competenties moesten vastleggen, en persoonlijke intakegesprekken. De afgewezen kandidaten voldeden niet aan de vooropleidingseis, hadden onvoldoende aansluiting met het specifieke vakgebied of beschikten juist al over een bevoegdheid. De 74 kandidaten hebben een starterworkshop gevolgd en een korte stage gelopen. Veertien van hen staan nu of zeer binnenkort voor de klas.”

Wat is hun achtergrond? “De meesten van hen zijn academici. Om wat voorbeelden te noemen: iemand met een bachelor Cognitieve Kunstmatige Intelligentie geeft wiskunde, iemand met een bachelor Medische Natuurwetenschappen geeft scheikunde, een promovenda aan het Instituut voor Cultuurwetenschappelijk Onderzoek in Groningen geeft Duits en een afgestudeerde Moderne Talenwetenschap geeft Nederlands.”

Zij-instroom lijkt alleen haalbaar voor academici

En zij benutten allemaal de zij-instroomsubsidie? “Nee, en daarmee komen we gelijk bij het eerste knelpunt. Drie van hen - dus 20% - komen niet voor deze subsidie in aanmerking omdat zij over onvoldoende vakinhoudelijke achtergrond zouden beschikken. Ook al voldoen zij aan de eis van minimaal een afgeronde HBO-opleiding; een opleidingstraject van twee jaar is volgens de betreffende opleiders voor hen niet haalbaar omdat er teveel vakdeficiënties aanwezig zouden zijn. Toch waren de werkgevers voldoende overtuigd van hun kwaliteiten om ze aan te nemen. In de praktijk lijkt zij-instroom dus met name haalbaar voor academici. Zeker bij de bètavakken is zij-instroom, zoals dat nu is vormgegeven, niet een oplossing om het lerarentekort op te lossen. Er hebben zich weinig tot geen afgestudeerde wis-, schei- en natuurkundigen aangemeld. Wel zijn er veel kandidaten met een technische achtergrond en affiniteit met deze vakken die interesse hebben in een carrière in het onderwijs. Voor hen geldt echter dat zij niet voor het tweejarige zij-instroomtraject in aanmerking komen.”

Adviezen aan de Minister

Wat adviseert RBO aan de Minister? Annelies: “Samen met de verantwoordelijke opleiders moet worden onderzocht wat een goede basis is om het kennisniveau van de zij-instroomkandidaat vast te stellen. Nu wordt vooral op basis van de opleidingsachtergrond verwacht dat er te veel vakdeficiënties zullen zijn, waardoor zij-instroom niet tot de mogelijkheden behoort. Daarnaast moet voor geïnteresseerde kandidaten en werkgevers sneller duidelijk zijn wanneer zij-instroom haalbaar en de subsidie beschikbaar is. Eigenlijk zou het geschiktheidsassessment, en de bekostiging daarvan, losgekoppeld moeten worden van het verwerven van een baan. Als verlenging van het zij-instroomtraject niet mogelijk wordt gemaakt, adviseren wij om een vooropleidingstraject te organiseren, zodat vakdeficiënties alvast kunnen worden weggewerkt. Verder adviseren wij om financieringsmogelijkheden te verruimen, onder andere door de regelgeving voor zij-instroom te versoepelen. “

Werkgevers zijn - nog - terughoudend

Jullie hebben bij de werving van vacatures samengewerkt met OSG Metrium. Wat zijn jullie ervaringen? “Werkgevers lijken nog geen problemen te hebben met het vinden van bevoegde docenten. In de toekomst ziet dat er heel anders uit, maar vooralsnog zijn werkgevers terughoudend bij het aannemen van zij-instromers. Bevoegde docenten genieten hun voorkeur, zelfs als deze docenten niet voor het specifieke vak zijn bevoegd. Een docent natuurkunde of techniek gaat dan bijvoorbeeld ook wiskunde geven. Daarnaast hebben werkgevers moeite met de verplichtingen en risico’s die zijn verbonden met het aannemen van een zij-instromer. Gaat de kandidaat daadwerkelijk goed functioneren als docent? Is het zij-instroomtraject inderdaad haalbaar? Vragen, die aan de hand van een geschiktheidsassessment pas worden beantwoord nadat de arbeidsovereenkomst al is gesloten. Wanneer de aangenomen kandidaat dan toch niet voor de zij-instroomsubsidie in aanmerking komt, dan zijn er maar beperkte mogelijkheden om een reguliere deeltijdopleiding gefinancierd te krijgen.

Voor werkgevers is dat vaak op voorhand al een reden om van het in dienst nemen van een zij-instromer af te zien. Vandaar dus ook dat wij en OSG Metrium de Minister adviseren om meer en vooral sneller duidelijkheid te scheppen voor geïnteresseerde kandidaten en werkgevers. Wij denken aan een helpdesk waar beide partijen terecht kunnen. Kandidaten zouden daar bijvoorbeeld een quickscan kunnen doen om te bepalen of zij-instroom een optie voor hen is. Voor werkgevers zou de helpdesk wellicht kunnen voorzien in een payroll-constructie, om aldus de financiële risico’s te beperken.”

Er is nog tijd om in te grijpen

“Wat de uitkomsten ook zijn; het probleem van het lerarentekort wordt de komende jaren steeds groter, dus de Minister gaat ongetwijfeld maatregelen treffen. Vanuit dit project is een helder beeld ontstaan van de bottlenecks en van de mogelijke oplossingsrichtingen om op basis van zij-instromers een deel van het toekomstige lerarentekort op te vangen.”  

Neemt de Minister de RBO-aanbevelingen over? “Naar aanleiding van de eerste tussenevaluatie gaat het Ministerie van OCW in gesprek met de sectororganisatie voortgezet onderwijs en de opleiders om tot oplossingen van de knelpunten te kunnen komen. Gelukkig is er nog tijd om in te grijpen.”

Tekst: Touché concept & copy
Foto: OSGMetrium